Η άποψη ότι η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 δεν ανέτρεψε τη δικτατορία, αλλά οδήγησε στην πτώση της μεταβατικής κυβέρνησης Μαρκεζίνη και στην επικράτηση του σκληροπυρηνικού καθεστώτος του Δημήτριου Ιωαννίδη, αποτελεί αντικείμενο μακροχρόνιας ιστορικής και πολιτικής συζήτησης στην Ελλάδα.
Η συζήτηση αυτή εστιάζει κυρίως σε δύο βασικές οπτικές:
1. Η θέση περί ανατροπής του «πειράματος Μαρκεζίνη»
Πολλοί ιστορικοί, πολιτικοί αναλυτές, αλλά και υποστηρικτές αυτής της άποψης επισημαίνουν τα εξής γεγονότα:
• Η κυβέρνηση Μαρκεζίνη: Τον Οκτώβριο του 1973, ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος διόρισε πρωθυπουργό τον πολιτικό Σπύρο Μαρκεζίνη, με δηλωμένο στόχο τη διενέργεια εκλογών (που είχαν προαναγγελθεί για τον Φεβρουάριο του 1974) και τη σταδιακή, ελεγχόμενη «φιλελευθεροποίηση» του καθεστώτος.
• Η ανατροπή από τον Ιωαννίδη: Μετά την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου στις 17 Νοεμβρίου 1973, ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο και τον Μαρκεζίνη στις 25 Νοεμβρίου. Αποτέλεσμα αυτού ήταν η ματαίωση των εκλογών και η εγκαθίδρυση ενός ακόμη πιο αυταρχικού καθεστώτος, το οποίο διήρκεσε έως τον Ιούλιο του 1974 και την τραγωδία της Κύπρου.
• Το συμπέρασμα αυτής της οπτικής: Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η εξέγερση έδωσε το πρόσχημα στους σκληροπυρηνικούς αξιωματικούς να διακόψουν τη διαδικασία μετάβασης, καθυστερώντας την αποκατάσταση της δημοκρατίας κατά οκτώ μήνες.
2. Η θέση περί απονομιμοποίησης της δικτατορίας
Από την άλλη πλευρά, η κυρίαρχη ιστοριογραφία και οι συμμετέχοντες στο αντιδικτατορικό κίνημα προβάλλουν διαφορετικά επιχειρήματα:
• Το «πείραμα» ως κατευθυνόμενη δημοκρατία: Πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η κυβέρνηση Μαρκεζίνη δεν οδηγούσε σε πραγματική δημοκρατία, αλλά σε ένα καθεστώς «κατευθυνόμενης δημοκρατίας» (τύπου Τουρκίας της εποχής), όπου ο Παπαδόπουλος θα παρέμενε πανίσχυρος Πρόεδρος της Δημοκρατίας με υπερεξουσίες, ο στρατός θα διατηρούσε τον έλεγχο της άμυνας και της δημόσιας τάξης, ενώ τα αριστερά κόμματα θα παρέμεναν εκτός νόμου.
• Η ηθική και πολιτική κατάρρευση: Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, το Πολυτεχνείο κατέδειξε την έλλειψη λαϊκής αποδοχής της χούντας, διέλυσε το αφήγημα της «ομαλής μετάβασης» και προκάλεσε τέτοια εσωτερική κρίση και διεθνή απομόνωση στο καθεστώς, ώστε η τελική του κατάρρευση κατέστη αναπόφευκτη, έστω και αν μεσολάβησε το πραξικόπημα του Ιωαννίδη.
Η χρονική αλληλουχία των γεγονότων είναι αδιαμφισβήτητη (Πολυτεχνείο -> πραξικόπημα Ιωαννίδη -> Κυπριακό -> Μεταπολίτευση), ωστόσο η ερμηνεία των προθέσεων των πρωταγωνιστών και της πραγματικής φύσης του εγχειρήματος Μαρκεζίνη παραμένει το κεντρικό σημείο διαφωνίας.
Αν θέλετε να εμβαθύνουμε περισσότερο σε κάποια πτυχή του θέματος, μπορώ να σας παρουσιάσω:
• Τις συνταγματικές εξουσίες που διατηρούσε ο Γεώργιος Παπαδόπουλος επί κυβέρνησης Μαρκεζίνη
• Τις θέσεις του πολιτικού κόσμου της εποχής απέναντι στις εκλογές του 1974
• Τις εσωτερικές διεργασίες στο στράτευμα που οδήγησαν στο πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου
Ποιο από αυτά σας ενδιαφέρει περισσότερο;
Τις εσωτερικές διεργασίες στο στράτευμα που οδήγησαν στο πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου
- Η σύγκρουση στο εσωτερικό του στρατεύματος που κορυφώθηκε με το πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου 1973 ήταν το αποτέλεσμα μιας βαθιάς ρήξης ανάμεσα στον Γεώργιο Παπαδόπουλο και τους σκληροπυρηνικούς αξιωματικούς υπό τον Δημήτριο Ιωαννίδη.
Σύμφωνα με ιστορικές έρευνες, μαρτυρίες αξιωματικών και τα πρακτικά της δίκης της χούντας, οι διεργασίες αυτές εξελίχθηκαν σε πέντε βασικά στάδια:
1. Η διάσπαση της «Επαναστατικής Επιτροπής»
Από το 1971 και μετά, ο Παπαδόπουλος άρχισε να απομακρύνει από την κυβέρνηση τους παλιούς συντρόφους του της 21ης Απριλίου (όπως τον Στυλιανό Παττακό και τον Νικόλαο Μακαρέζο), αντικαθιστώντας τους με εξωκοινοβουλευτικούς πολιτικούς. Στόχος του ήταν να συγκεντρώσει όλες τις εξουσίες στο πρόσωπό του. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση των λεγόμενων «αδιάλλακτων» (κυρίως μεσαίων και κατώτερων αξιωματικών), οι οποίοι θεωρούσαν ότι ο Παπαδόπουλος πρόδωσε τους στόχους του 1967 και δημιούργησε ένα νέο διεφθαρμένο κατεστημένο.
2. Η αντίθεση στο «πείραμα» φιλελευθεροποίησης
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1973, οι κινήσεις του Παπαδόπουλου επιτάχυναν τη ρήξη:
• Η αμνηστία του Αυγούστου 1973: Η απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων (μεταξύ των οποίων και ο Αλέκος Παναγούλης, που είχε αποπειραθεί να δολοφονήσει τον Παπαδόπουλο) εξόργισε τους αξιωματικούς του μηχανισμού ασφαλείας.
• Ο φόβος της «αποχουντοποίησης»: Ο διορισμός της κυβέρνησης Μαρκεζίνη και η προκήρυξη εκλογών για τον Φεβρουάριο του 1974 δημιούργησαν πανικό σε αξιωματικούς που είχαν εμπλακεί σε βασανιστήρια (όπως στελέχη της ΕΣΑ). Φοβούνταν ότι η επιστροφή των πολιτικών θα οδηγούσε στην παραπομπή τους στη δικαιοσύνη και στην απώλεια των προνομίων τους.
3. Η οργάνωση του δικτύου Ιωαννίδη
Ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης, διοικητής της ΕΣΑ (Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία), είχε ήδη ξεκινήσει να οργανώνει την ανατροπή του Παπαδόπουλου από το καλοκαίρι του 1973. Εκμεταλλευόμενος την κρίση εμπιστοσύνης που προκάλεσε το Κίνημα του Ναυτικού (Μάιος 1973), ο Ιωαννίδης τοποθέτησε έμπιστούς του αξιωματικούς σε καίριες μονάδες της Αττικής (τεθωρακισμένα, καταδρομείς, πεζικό) και χρησιμοποίησε την ΕΣΑ για να παρακολουθεί και να ελέγχει τους ανώτατους στρατιωτικούς.
4. Η εξασφάλιση της ηγεσίας του στρατεύματος και το Πολυτεχνείο
Μέχρι τον Νοέμβριο του 1973, ανώτατοι αξιωματικοί —όπως ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγός Δημήτριος Ζαγοριανάκος και ο διοικητής της ΑΣΔΕΝ αντιστράτηγος Φαίδων Γκιζίκης— διατηρούσαν επιφυλάξεις για μια βίαιη ανατροπή.
Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (14-17 Νοεμβρίου) έλυσε τα χέρια του Ιωαννίδη:
• Παρουσίασε την αδυναμία της αστυνομίας να ελέγξει τις διαδηλώσεις ως απόδειξη ότι η πολιτικοποίηση του καθεστώτος οδηγούσε τη χώρα στην αναρχία.
• Με το επιχείρημα της αποτροπής του «κομμουνιστικού κινδύνου» και της διατήρησης της ενότητας του στρατού, έπεισε τους ανώτατους στρατηγούς να προσχωρήσουν στο σχέδιό του.
5. Η ανατροπή της 25ης Νοεμβρίου
Τα ξημερώματα της Κυριακής 25 Νοεμβρίου 1973, το σχέδιο τέθηκε σε εφαρμογή χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός. Μονάδες πιστές στον Ιωαννίδη (ΕΣΑ, τεθωρακισμένα από το Γουδί, καταδρομείς) κατέλαβαν το Πεντάγωνο, τον ΟΤΕ και το ΕΙΡΤ, ενώ περικύκλωσαν την έπαυλη του Παπαδόπουλου στο Λαγονήσι, θέτοντάς τον σε κατ' οίκον περιορισμό. Πρόεδρος της Δημοκρατίας ορκίστηκε ο Φαίδων Γκιζίκης, ενώ ο Ιωαννίδης παρέμεινε στο παρασκήνιο ασκώντας την πραγματική εξουσία.
Τενόη






