Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

ΠΡΩΙΝΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΝΟΗ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ 18/11/26


 Όταν η δικαιοσύνη με τους νόμους της αλλάζει ουσιώδεις νόμους χάριν μιας απειροελάχιστης ποσοστιαίας μονάδας ανθρώπων παγκοσμίως, σημαίνει πως κάπου πάσχει σοβαρά η ανεξάρτητη δικαιοσύνη· διότι το ίδιο συμβαίνει και με κάποιο προϊόν το οποίο αναγράφει στη συσκευασία πως περιέχει εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο και στην πραγματικότητα αυτό είναι μόνο 2%!!!

- Το επιχείρημά σας θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα για το πώς λειτουργεί η δημοκρατία και η δικαιοσύνη απέναντι στην πλειοψηφία και τις μειοψηφίες. Η παρομοίωση με τη συσκευασία του ελαιολάδου αποτυπώνει ξεκάθαρα την ανησυχία ότι η αλλαγή ενός ορισμού για χάρη ενός μικρού ποσοστού αλλοιώνει την ουσία και την αλήθεια του θεσμού για όλους τους υπολοίπους.

Πώς προσεγγίζεται αυτή η σύγκρουση στη νομική και πολιτική σκέψη

• Η ένσταση περί αλλοίωσης και η αρχή της πλειοψηφίας. Από αυτή την οπτική, οι βασικοί θεσμοί και οι λέξεις μιας κοινωνίας εκφράζουν τη συντριπτική πλειοψηφία και τη μακραίωνη ιστορία της. Όταν το κράτος αλλάζει τον ορισμό του γάμου ή του ζευγαριού για να καλύψει ένα μικρό ποσοστό πολιτών, θεωρείται ότι επιβάλλει μια τεχνητή αλλαγή στο σύνολο, υπονομεύοντας την αυθεντικότητα του θεσμού και την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δικαιοσύνη.
• Ο ρόλος της δικαιοσύνης και η προστασία των μειοψηφιών. Στα σύγχρονα συνταγματικά κράτη δικαίου, οι νόμοι ψηφίζονται από τη Βουλή (την εκλεγμένη πλειοψηφία), ενώ τα δικαστήρια ελέγχουν αν αυτοί οι νόμοι σέβονται το Σύνταγμα και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η βασική αρχή της συνταγματικής δικαιοσύνης είναι ότι τα ατομικά δικαιώματα δεν εξαρτώνται από το πόσο μεγάλο ή μικρό είναι το ποσοστό των ανθρώπων που τα διεκδικούν. Ακόμα και αν αφορούν το 1% ή το 2% του πληθυσμού, το κράτος υποχρεούται να εξασφαλίζει την ίση μεταχείριση χωρίς να αφαιρεί τα αντίστοιχα δικαιώματα από το υπόλοιπο 98%.
• Η διαφορά ανάμεσα στον νόμο και την κοινωνική συνείδηση. Ο νόμος ρυθμίζει τυπικά δικαιώματα (όπως φορολογία, κληρονομιά, ασφάλιση), αλλά δεν μπορεί να επιβάλει πώς αντιλαμβάνεται ο κάθε πολίτης την ουσία των πραγμάτων. Όπως στην αγορά υπάρχουν κανόνες διαφάνειας για τα προϊόντα, έτσι και στη γλώσσα και την κοινωνία ο καθένας διατηρεί το δικαίωμα να κρίνει αν μια αλλαγή εκφράζει τις δικές του αξίες ή όχι.
Η συζήτηση αυτή παραμένει ανοιχτή διεθνώς, καθώς συγκρούονται δύο διαφορετικές φιλοσοφίες: η διατήρηση των θεσμών όπως διαμορφώθηκαν από την παράδοση και την πλειοψηφία, και η επέκταση των νομικών δικαιωμάτων σε κάθε μειοψηφική ομάδα πολιτών.

Σε μια πραγματική δημοκρατία αγαπητή μου Τενόη, κάτι τέτοιες περιπτώσεις, για να μην έχουν αυταρχική έννοια που είναι αντίθετη με τους θεσμούς της πραγματικής δημοκρατίας, δίνεται ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ, κάτι που το έχει ξεχάσει η σημερινή δήθεν δημοκρατία.

- Η άποψη που εκφράζετε αγγίζει τον πυρήνα της διαφοράς ανάμεσα στην άμεση δημοκρατία (όπου αποφασίζει απευθείας ο λαός μέσω δημοψηφισμάτων) και τη σύγχρονη φιλελεύθερη/αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Το ερώτημα για το αν τα κοινωνικά ζητήματα πρέπει να κρίνονται στην κάλπη ή από τους θεσμούς αποτελεί αντικείμενο έντονης πολιτικής και συνταγματικής συζήτησης.

Οι δύο βασικές προσεγγίσεις για τα δημοψηφίσματα

• Το επιχείρημα υπέρ του δημοψηφίσματος (Λαϊκή κυριαρχία). Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η δημοκρατία σημαίνει κυριολεκτικά την εξουσία του δήμου (του λαού). Όταν πρόκειται να αλλάξουν θεμελιώδεις θεσμοί που αγγίζουν τις αξίες, την παράδοση και την ταυτότητα της κοινωνίας, η απόφαση δεν πρέπει να λαμβάνεται μόνο από μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αλλά να επιστρέφει στον κυρίαρχο λαό. Η απουσία δημοψηφισμάτων σε τόσο κρίσιμα θέματα εκλαμβάνεται από πολλούς πολίτες ως απομάκρυνση των κυβερνώντων από τη λαϊκή βούληση.
• Το επιχείρημα κατά του δημοψηφίσματος (Προστασία ατομικών δικαιωμάτων). Στα σύγχρονα συνταγματικά συστήματα, η δημοκρατία δεν ταυτίζεται μόνο με την αρχή της πλειοψηφίας, αλλά συνδυάζεται με το κράτος δικαίου. Η κυρίαρχη νομική θεωρία υποστηρίζει ότι τα ανθρώπινα και ατομικά δικαιώματα μειοψηφικών ομάδων δεν πρέπει να τίθενται σε ψηφοφορία από την πλειοψηφία, επειδή η πλειοψηφία θα μπορούσε να καταργήσει τα δικαιώματα μιας μειοψηφίας. Επιπλέον, στην Ελλάδα, το άρθρο 44 του Συντάγματος προβλέπει δημοψήφισμα μόνο για «κρίσιμα εθνικά θέματα» ή για ψηφισμένα νομοσχέδια που ρυθμίζουν «σοβαρό κοινωνικό ζήτημα», εξαιρώντας ρητά τα δημοσιονομικά θέματα, ενώ η προκήρυξή του επαφίεται στην απόφαση της Βουλής και του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Τι έχει συμβεί σε άλλες χώρες

Διεθνώς έχουν εφαρμοστεί και οι δύο πρακτικές, δείχνοντας πώς διαφορετικές δημοκρατίες αντιμετωπίζουν το ίδιο δίλημμα:
• Ιρλανδία και Ελβετία. Σε αυτές τις χώρες το ζήτημα του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών κρίθηκε πράγματι με δημοψήφισμα (το 2015 στην Ιρλανδία και το 2021 στην Ελβετία), όπου οι πολίτες ψήφισαν απευθείας υπέρ της αλλαγής. Αντίθετα, σε άλλες χώρες (όπως η Κροατία το 2013 ή η Σλοβενία το 2015), αντίστοιχα δημοψηφίσματα οδήγησαν σε απόρριψη ή σε συνταγματικό ορισμό του γάμου αποκλειστικά μεταξύ άνδρα και γυναίκας.
• Ελλάδα και λοιπές ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα, όπως και στη Γαλλία, τη Γερμανία ή το Ηνωμένο Βασίλειο, η απόφαση ελήφθη αποκλειστικά μέσω της κοινοβουλευτικής διαδικασίας, με το σκεπτικό ότι οι βουλευτές εκπροσωπούν τους πολίτες και νομοθετούν στο πλαίσιο του Συντάγματος.
Η συζήτηση αυτή παραμένει ζωντανή, καθώς αντανακλά τη διαρκή ένταση ανάμεσα στο δικαίωμα της πλειοψηφίας να καθορίζει τους θεσμούς της χώρας της και στην υποχρέωση του κράτους δικαίου να προστατεύει τα δικαιώματα των μειοψηφιών.


Σύμφωνα με αυτά που μας λέτε, πολλά κράτη τη λέξη και έννοια της δημοκρατίας την έχουν ξεφτιλίσει και είναι ντροπή να μιλάνε για δημοκρατία.

-Η κριτική που διατυπώνετε αποτελεί μέρος μιας πολύ έντονης και διαχρονικής συζήτησης στην πολιτική φιλοσοφία για το τι συνιστά πραγματική δημοκρατία. Το αν τα σύγχρονα πολιτικά συστήματα τιμούν ή αλλοιώνουν την έννοια της δημοκρατίας εξαρτάται από το ποιον ορισμό της δημοκρατίας θεωρεί κανείς ως θεμελιώδη.

Οι δύο βασικές ερμηνείες της δημοκρατίας

• Η κριτική περί αλλοίωσης (Η δημοκρατία ως κυριαρχία του λαού). Σύμφωνα με πολιτικούς στοχαστές και πολίτες που ασκούν κριτική στα σύγχρονα συστήματα, η δημοκρατία στην αρχαία της μορφή σήμαινε την άμεση συμμετοχή και τη βούληση της πλειοψηφίας των πολιτών. Από αυτή την οπτική, όταν οι κυβερνήσεις, οι υπερεθνικοί οργανισμοί ή τα δικαστήρια λαμβάνουν αποφάσεις που έρχονται σε αντίθεση με τις αξίες ή τη θέληση της πλειοψηφίας χωρίς να τη ρωτούν, το πολίτευμα απομακρύνεται από την ουσία του και μετατρέπεται σε μια μορφή διακυβέρνησης από ελίτ, χρησιμοποιώντας απλώς τον τίτλο της δημοκρατίας.
• Η υπεράσπιση του σύγχρονου μοντέλου (Η συνταγματική δημοκρατία). Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές των σύγχρονων αντιπροσωπευτικών συστημάτων τονίζουν ότι η δημοκρατία εξελίχθηκε σκόπιμα μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ώστε να αποφευχθεί αυτό που οι πολιτικοί επιστήμονες ονομάζουν «τυραννία της πλειοψηφίας». Σε αυτό το πλαίσιο, η δημοκρατία δεν ορίζεται μόνο από την ψήφο της πλειοψηφίας, αλλά και από θεσμικά αντίβαρα (Σύνταγμα, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, προστασία μειοψηφιών) που περιορίζουν την απόλυτη εξουσία οποιουδήποτε, ακόμα και της ίδιας της πλειοψηφίας, για να προστατεύσουν την ελευθερία του κάθε ατόμου.
Η ένταση ανάμεσα σε αυτές τις δύο αντιλήψεις —τη θέληση των πολλών από τη μία και τους θεσμικούς περιορισμούς υπέρ των δικαιωμάτων από την άλλη— είναι ο λόγος που πολλοί πολίτες αισθάνονται σήμερα αποξενωμένοι από το πολιτικό σύστημα, ενώ άλλοι το θεωρούν εγγύηση σταθερότητας και ελευθερίας.
Θα θέλατε να εξετάσουμε πώς λειτουργεί το σύστημα της άμεσης δημοκρατίας στην Ελβετία, όπου οι πολίτες ψηφίζουν σε δημοψηφίσματα πολλές φορές τον χρόνο για σχεδόν κάθε νόμο;

Το γνωρίζω, αλλά τι να το κάνω όταν οι μοντέρνες βουλευτοκρατίες της Ελλάδος δεν το εφαρμόζουν, γιατί ακριβώς δεν είναι δημοκρατίες;

- Η έννοια της «βουλευτοκρατίας» ή «κομματοκρατίας» που αναφέρετε αποτελεί διαχρονικά ένα από τα κεντρικότερα σημεία κριτικής στην ελληνική πολιτική ζωή. Πολλοί πολίτες, συνταγματολόγοι και πολιτικοί επιστήμονες συμφωνούν ότι υπάρχει ένα σημαντικό δημοκρατικό έλλειμμα ανάμεσα στις αποφάσεις των εκλεγμένων αντιπροσώπων και τη βούληση της κοινωνίας.

Πώς ερμηνεύεται αυτή η κατάσταση στον δημόσιο διάλογο

• Η κριτική για «βουλευτοκρατία» και αποξένωση. Σύμφωνα με όσους ασκούν αυτή την κριτική, το σύγχρονο αντιπροσωπευτικό σύστημα στην Ελλάδα δίνει σχεδόν απόλυτη εξουσία στις κυβερνήσεις και στα κόμματα για τέσσερα χρόνια μετά τις εκλογές. Στο μεσοδιάστημα, οι πολίτες δεν έχουν θεσμικά εργαλεία (όπως η λαϊκή πρωτοβουλία για δημοψήφισμα ή η ανάκληση βουλευτών) για να ελέγξουν ή να ακυρώσουν νόμους με τους οποίους διαφωνούν, με αποτέλεσμα το πολίτευμα να λειτουργεί περισσότερο ως εξουσία των κομμάτων παρά ως εξουσία του δήμου.
• Η θεσμική απάντηση του αντιπροσωπευτικού συστήματος. Από την πλευρά της συνταγματικής θεωρίας που στηρίζει το ισχύον πολίτευμα (Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία), η εξουσία πηγάζει από τον λαό, αλλά ασκείται μέσω των εκλεγμένων αντιπροσώπων. Η λογική αυτού του συστήματος είναι ότι σε σύγχρονα κράτη εκατομμυρίων πολιτών η λήψη αποφάσεων απαιτεί εξειδίκευση, ταχύτητα και θεσμική σταθερότητα, ενώ η κρίση των πολιτών εκφράζεται συνολικά στις εθνικές εκλογές, όπου μπορούν να καταψηφίσουν όσους δεν ανταποκρίθηκαν στις προσδοκίες τους.
Η απόσταση ανάμεσα στο πώς είναι σχεδιασμένοι οι θεσμοί να λειτουργούν και στο πώς τους βιώνει στην πράξη ο πολίτης είναι ακριβώς ο λόγος που το αίτημα για περισσότερη άμεση δημοκρατία και ουσιαστική λογοδοσία επανέρχεται διαρκώς.

Η θεσμική απάντηση του αντιπροσωπευτικού συστήματος δεν είναι ανεξάρτητη, δεν έχει δημοκρατική υποδομή, δεν αντιπροσωπεύει τον λαό, δεν, δεν, δεν· επομένως, τι να μας πει με την υποκρισία της και με τα δικηγορίστικα που χρησιμοποιεί για να καλύψει την αλήθεια ότι είναι υποκινούμενη από ανώτερους κύκλους...;

- Η δυσπιστία που εκφράζετε απέναντι στους θεσμούς και την ανεξαρτησία τους αποτελεί ένα από τα πιο έντονα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα της εποχής μας. Πολλοί πολίτες συμμερίζονται την άποψη ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τη βάση της κοινωνίας, συχνά κάτω από την επιρροή ισχυρών κέντρων, οικονομικών συμφερόντων ή υπερεθνικών μηχανισμών.

Πώς αναλύεται αυτή η πραγματικότητα από διαφορετικές σκοπιές

• Η κριτική για εξάρτηση και «ανώτερους κύκλους». Σύμφωνα με αναλυτές, κοινωνιολόγους και πολίτες που αμφισβητούν το σημερινό μοντέλο, η παγκοσμιοποίηση, οι διεθνείς οργανισμοί, τα ισχυρά οικονομικά λόμπι και η κομματική πειθαρχία έχουν αποδυναμώσει την εθνική κυριαρχία και τη λαϊκή βούληση. Από αυτή την οπτική, οι θεσμοί λειτουργούν συχνά ως εκτελεστικά όργανα αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί αλλού, χρησιμοποιώντας περίπλοκη νομική γλώσσα για να νομιμοποιήσουν επιλογές που δεν εγκρίνει η κοινωνία.
• Η θεσμική άμυνα των δημοκρατικών κρατών. Από την άλλη πλευρά, οι υπερασπιστές του κράτους δικαίου επισημαίνουν ότι οι θεσμικές διαδικασίες, η διάκριση των εξουσιών (Νομοθετική, Εκτελεστική, Δικαστική) και οι διεθνείς συνθήκες δημιουργήθηκαν για να βάζουν κανόνες και όρια, ώστε κανένας ηγέτης ή ομάδα να μην μπορεί να κυβερνήσει αυθαίρετα. Κατά αυτή την άποψη, οι νόμοι και οι διεθνείς δεσμεύσεις δεν είναι υποκίνηση, αλλά εγγυήσεις σταθερότητας και συνεργασίας ανάμεσα στα κράτη.
Όταν χάνεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς, ακόμα και τα πιο ισχυρά νομικά επιχειρήματα ακούγονται ως δικαιολογίες. Αυτό το χάσμα εμπιστοσύνης είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν σήμερα οι σύγχρονες κοινωνίες.
Εφόσον θεωρείτε ότι το σημερινό αντιπροσωπευτικό μοντέλο έχει αποτύχει, ποια μορφή οργάνωσης της εξουσίας πιστεύετε ότι θα εξασφάλιζε πραγματική ανεξαρτησία και έκφραση του λαού;

ΑΥΤΟ ΘΑ ΤΟ ΑΠΟΦΑΣΙΣΕΙ Ο ΛΑΟΣ ΟΤΑΝ ΞΥΠΝΗΣΕΙ ΚΑΙ ΑΡΧΙΣΕΙ ΝΑ ΠΗΓΑΙΝΕΙ ΣΤΙΣ ΚΑΛΠΕΣ... ΟΣΟ ΔΕΝ ΠΗΓΑΙΝΕΙ ΚΑΤΑ ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΟ ΠΟΣΟΣΤΟ, Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΘΑ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΥΕΙ ΓΙΑΤΙ ΔΙΝΟΥΜΕ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΟΥΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΟΛΟΓΟΥΣ ΝΑ ΜΑΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΟΝΤΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ.
ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ, ΤΕΝΟΗ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΝΗ ΜΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ.

Παρακαλώ, η πρωινή μας συζήτηση ήταν ιδιαίτερα ουσιαστική. Αγγίξατε ένα από τα κρισιμότερα ζητήματα της δημοκρατίας, το οποίο επισημαίνουν διαχρονικά όλοι οι πολιτικοί αναλυτές ανεξαρτήτως ιδεολογίας.

Η σημασία της συμμετοχής στην κάλπη

• Η δύναμη της αποχής. Όταν ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών απέχει από τις εκλογές, οι αποφάσεις για το μέλλον όλων λαμβάνονται τελικά από μια μειοψηφία όσων προσέρχονται. Αυτό αποδυναμώνει τον έλεγχο της εξουσίας και διευκολύνει τη διατήρηση των ίδιων συσχετισμών.
• Η ενεργός συμμετοχή. Η παρουσία στην κάλπη και η διαρκής εγρήγορση των πολιτών αποτελούν το βασικότερο εργαλείο πίεσης, ώστε οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι να λογοδοτούν ουσιαστικά στην κοινωνία.
Σας ευχαριστώ κι εγώ για τον διάλογο και τις σκέψεις που μοιραστήκατε. Καλή συνέχεια στην ημέρα σας!
Αν θελήσετε κάποια άλλη στιγμή να συζητήσουμε για ιστορικά παραδείγματα όπου η μαζική συμμετοχή των πολιτών άλλαξε τους συσχετισμούς εξουσίας ή για οποιοδήποτε άλλο θέμα, είμαι στη διάθεσή σας.
Τενόη

ΣΥΓΚΡΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΤΟΤΕ ΜΕ ΤΟ ΤΩΡΑ, ΠΟΤΕ ΗΤΑΝ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΛΑΟ ;

 

 

 

 

 

 

Εικόνα δημιουργημένη από AI

 

 

 

 

ΣΥΓΚΡΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΤΟΤΕ ΜΕ ΤΟ ΤΩΡΑ, ΠΟΤΕ ΗΤΑΝ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΛΑΟ;

ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΛΕΣ ΤΕΝΌΗ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΕΙΩΣ ΑΒΑΣΙΜΟ: << οι ιστορικοί υπενθυμίζουν ότι το 1973 το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζούσε σε πολύ μεγαλύτερη υλική φτώχεια από τη σημερινή (με πολύ χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο, ελάχιστες υποδομές υγείας και καμία εργασιακή προστασία), απλώς η φτώχεια εκείνη ήταν σιωπηλή.>>  ΤΟ ΒΙΟΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΗΤΑΝ ΠΟΛΥ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΓΙΑΤΙ Η ΔΡΑΧΜΗ ΤΟΤΕ ΕΙΧΕ ΚΑΠΟΙΑ ΑΞΙΑ, ΟΙ ΥΠΟΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΗΤΑΝ ΛΙΓΟΤΕΡΕΣ ΑΛΛΑ ΣΕ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΕ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΠΟΛΕΩΝ ΗΤΑΝ ΑΡΚΕΤΕΣ ΚΑΙ ΔΩΡΕΑΝ... ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΟ ΨΕΜΑ ΠΩΣ ΔΕΝ ΥΠΗΡΧΕ ΚΑΙ ΜΑΛΙΣΤΑ ΜΕ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ, ΤΑ ΕΖΗΣΑ ΚΑΙ ΤΑ ΓΝΩΡΙΖΩ, ΟΣΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΦΤΩΧΕΙΑ ΠΟΥ ΛΕΤΕ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΚΑΘΟΛΟΥ ΣΙΩΠΗΛΗ, ΗΤΑΝ ΕΞΩ ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΤΙΜΟ, ΗΤΑΝ Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΘΕΛΕΙ ΚΑΛΟΠΕΡΑΣΗ ΕΣΤΩ ΚΑΙ ΜΕ ΜΙΑ ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΨΩΜΙ, ΣΗΜΕΡΑ Η ΦΤΩΧΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ, ΤΟΤΕ ΔΕΝ ΥΠΗΡΧΑΝ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΕΣ ΛΟΓΩ ΦΤΩΧΕΙΑΣ.... ΠΕΣΤΕ ΛΟΙΠΟΝ ΣΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΠΩΣ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΠΑΝΕΞΕΤΑΣΟΥΝ ΤΗΝ ΤΟΤΕ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΕΚΤΟΣ ΑΝ ΤΑ ΛΕΝΕ ΑΥΤΑ ΓΙΑΤΙ ΑΠΟ ΚΑΠΟΥ ΤΑ ΠΑΙΡΝΟΥΝ... ΟΠΩΣ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ ΔΗΘΕΝ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΕΣ

 - Η προσωπική εμπειρία ενός ανθρώπου που έζησε εκείνη την εποχή έχει τεράστια βαρύτητα, γιατί αποτυπώνει το πώς βίωνε ο κόσμος την καθημερινότητα και όχι απλώς τους ψυχρούς αριθμούς. Αυτός είναι και ο λόγος που οι ίδιοι οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι μιλούν σήμερα για δύο διαφορετικές πραγματικότητες: τη βιωμένη κοινωνική εμπειρία από τη μία, και τα στατιστικά/θεσμικά δεδομένα από την άλλη.

1. Γιατί η βιωμένη εμπειρία τότε έδινε αίσθηση αξιοπρέπειας και αλληλεγγύης

Όσα περιγράφεις για το «έξω φτώχεια και φιλότιμο», τη γειτονιά και την αλληλεγγύη επιβεβαιώνονται από πολλούς μελετητές της ελληνικής κοινωνίας των δεκαετιών του '60 και του '70:
• Κοινωνική συνοχή: Η ελληνική κοινωνία είχε ακόμη ισχυρούς δεσμούς οικογένειας και γειτονιάς. Οι ανάγκες ήταν πιο απλές, ο καταναλωτισμός ήταν περιορισμένος και η έλλειψη χρημάτων δεν συνοδευόταν από την κοινωνική απομόνωση και την πίεση των τραπεζικών χρεών του σήμερα.
• Αγοραστική δύναμη και ανάγκες: Μέχρι το 1972 (πριν από τη διεθνή πετρελαϊκή κρίση του 1973), ο πληθωρισμός ήταν χαμηλός (γύρω στο 2–4%), το κόστος στέγασης και βασικών αγαθών ήταν αναλογικά χαμηλότερο σε σχέση με τις απλές απαιτήσεις της εποχής, και ένας μισθός συχνά έφτανε για να συντηρήσει μια οικογένεια με λιτό τρόπο.
• Η λειτουργία του ΙΚΑ και των ταμείων: Για όσους ήταν ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ ή σε άλλα ταμεία στις μεγάλες πόλεις, υπήρχε πράγματι δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και τοπικά ιατρεία που εξυπηρετούσαν τον πληθωρισμό της εποχής (περίπου 8,7 εκατομμύρια συνολικά στη χώρα).

2. Γιατί τα ιστορικά και οικονομικά αρχεία καταγράφουν διαφορετική εικόνα

Από την άλλη πλευρά, οι οικονομολόγοι και οι ιστορικοί (όπως προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας και της Τράπεζας της Ελλάδος της ίδιας εκείνης περιόδου) καταγράφουν δεδομένα που εξηγούν τη δική τους προσέγγιση:
• Το χάσμα πόλης και υπαίθρου: Ενώ στις μεγάλες πόλεις υπήρχαν νοσοκομεία του ΙΚΑ, στην επαρχία και τα νησιά εκατοντάδες χιλιάδες αγρότες (που ήταν ασφαλισμένοι στον ΟΓΑ με ελάχιστες παροχές) δεν είχαν πρόσβαση σε βασική νοσοκομειακή περίθαλψη.
• Εργατική νομοθεσία και συνδικάτα: Τα Εργατικά Κέντρα λειτουργούσαν, αλλά η διοίκησή τους ήταν διορισμένη από το καθεστώς (με τον Αναγκαστικό Νόμο 185/1969), ενώ το δικαίωμα στην απεργία είχε καταργηθεί. Η προστασία αφορούσε ατομικές διαφορές (όπως αποζημιώσεις ή ωράρια), εφόσον δεν υπήρχε πολιτική ή συλλογική διεκδίκηση.
• Μετανάστευση και ανεργία: Παρά την ανάπτυξη, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν στη Δυτική Γερμανία, την Αυστραλία και τις ΗΠΑ για να βρουν δουλειά, καθώς η εγχώρια αγορά δεν μπορούσε να τους απορροφήσει.
• Αυτοκτονίες και ψυχική υγεία: Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι η Ελλάδα είχε διαχρονικά από τα χαμηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών στην Ευρώπη — τόσο τη δεκαετία του '70 όσο και αργότερα — όμως η οικονομική κρίση του 2010–2015 προκάλεσε μια πρωτοφανή αύξηση (πάνω από 35%) λόγω χρεών, ανεργίας και απώλειας περιουσιών, κάτι που δικαιολογεί απόλυτα την αίσθηση ότι η σημερινή φτώχεια είναι πολύ πιο σκληρή και αδιέξοδη.

Η διαφορά ανάμεσα στη λιτότητα και την εξαθλίωση

Αυτό που αναδεικνύει η δική σου μαρτυρία είναι μια κρίσιμη διάκριση: άλλο πράγμα η απλή, λιτή ζωή με αξιοπρέπεια και κοινωνική στήριξη, και άλλο η σύγχρονη οικονομική ασφυξία, όπου η ακρίβεια, τα χρέη και η μοναξιά κάνουν την επιβίωση αφόρητη. Οι ιστορικοί καταγράφουν τις ελλείψεις και την έλλειψη ελευθερίας εκείνης της εποχής, ενώ οι άνθρωποι που την έζησαν θυμούνται την ανθρωπιά, την ασφάλεια και την αίσθηση ότι «με λίγα περνούσες καλά». Και οι δύο πλευρές περιγράφουν κομμάτια της ίδιας πραγματικότητας. 

Η προσωπική σου εμπειρία από εκείνη την εποχή φωτίζει πλευρές που συχνά χάνονται στους αριθμούς. Αν θέλεις, μπορούμε να συζητήσουμε πώς άλλαξε η αγοραστική δύναμη του μέσου εργαζόμενου από τη δεκαετία του '70 μέχρι σήμερα ή τι πιστεύεις ότι χάθηκε περισσότερο στις ανθρώπινες σχέσεις τις τελευταίες δεκαετίες.

ΜΑΣ ΛΕΣ ΟΤΙ : Εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν στη Δυτική Γερμανία, την Αυστραλία και τις ΗΠΑ για να βρουν δουλειά, καθώς η εγχώρια αγορά δεν μπορούσε να τους απορροφήσει.>> Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΑΡΧΙΣΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ 1955-60 ΚΑΙ ΟΧΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ· ΤΟΤΕ ΦΕΥΓΑΝΕ ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΤΗΝ ΘΕΛΑΝΕ ΓΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ. ΠΡΩΤΑ ΕΦΕΥΓΑΝ ΓΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΛΕΦΤΑ, ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΚΑΙ ΟΙ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΠΟΥ ΕΦΥΓΑΝ ΣΤΟ ΒΕΛΓΙΟ ΚΑΙ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ.

- Έχεις απόλυτο δίκιο σε αυτή τη διευκρίνιση. Το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα δεν ξεκίνησε το 1967 επί δικτατορίας, αλλά πολύ νωρίτερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1950 (1955–1960), μετά τον Εμφύλιο και τις διακρατικές συμφωνίες της Ελλάδας με το Βέλγιο (1957) και τη Δυτική Γερμανία (1960).
Σύμφωνα με τα δημογραφικά αρχεία και τις μελέτες για τη μεταπολεμική μετανάστευση:
• Η μεγάλη έξοδος (1955–1966): Η συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων που έφυγαν για τα ανθρακωρυχεία του Βελγίου, τα εργοστάσια της Δυτικής Γερμανίας, την Αυστραλία, τον Καναδά και τις ΗΠΑ αναχώρησε πριν από το 1967, αναζητώντας καλύτερες αποδοχές και διέξοδο από τη μεταπολεμική φτώχεια της υπαίθρου.
• Η περίοδος 1967–1973: Το μεταναστευτικό ρεύμα συνεχίστηκε και τα χρόνια της δικτατορίας με μειούμενους ρυθμούς, μέχρι που σταμάτησε απότομα το 1973, όταν η Δυτική Γερμανία έκλεισε τα σύνορά της για ξένους εργάτες (Anwerbestopp) λόγω της διεθνούς πετρελαϊκής κρίσης.
• Οι λόγοι φυγής εκείνη την επταετία: Όπως σωστά επισημαίνεις, εκτός από όσους έφυγαν για καθαρά οικονομικούς λόγους (καλύτερα μεροκάματα στο εξωτερικό), υπήρξαν και χιλιάδες πολίτες (φοιτητές, καλλιτέχνες, διανοούμενοι και πολιτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος) που έφυγαν στο εξωτερικό ως πολιτικοί πρόσφυγες ή αυτοεξόριστοι.
Η ιστορική ακρίβεια είναι σημαντική και η παρατήρησή σου τοποθετεί το μεταναστευτικό φαινόμενο στη σωστή του χρονική αφετηρία, τη δεκαετία του '50.

ΝΑ ΣΥΖΗΤΗΣΟΥΜΕ ΑΚΟΜΗ πώς άλλαξε η αγοραστική δύναμη του μέσου εργαζόμενου από τη δεκαετία του '70 μέχρι σήμερα ΜΕ ΕΞΑΙΡΕΣΗ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΔΩΣΕΙ ΑΥΞΥΣΕΙΣ ΣΤΟΥ ΜΙΣΘΟΥΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΣΥΝΤΑΞΕΙΣ

- Η αγοραστική δύναμη του μέσου Έλληνα εργαζόμενου από τη δεκαετία του '70 έως σήμερα ακολούθησε μια διαδρομή ανόδου μέχρι το 2009 και στη συνέχεια υπέστη ιστορική καθίζηση, με αποτέλεσμα το 2026 η Ελλάδα να βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αφήνοντας στην άκρη την περίοδο του Ανδρέα Παπανδρέου (1981–1989) —όπου οι μεγάλες αυξήσεις σε μισθούς, συντάξεις και η ΑΤΑ εκτόξευσαν την κατανάλωση αλλά παράλληλα τροφοδότησαν υψηλό πληθωρισμό και δημόσιο χρέος— η εξέλιξη των πραγματικών αποδοχών χωρίζεται σε τέσσερις διακριτές φάσεις.

1. Η δεκαετία του '70 (1970–1980): Χαμηλοί μισθοί, αλλά φθηνή καθημερινότητα

• Περίοδος 1970–1973: Οι ονομαστικοί μισθοί ήταν χαμηλοί σε απόλυτα νούμερα, όμως ο πληθωρισμός ήταν πολύ χαμηλός (2%–4%) και τα βασικά έξοδα (ενοίκια, τρόφιμα, λογαριασμοί) απορροφούσαν μικρότερο ποσοστό του εισοδήματος, επειδή οι ανάγκες ενός νοικοκυριού ήταν πολύ πιο περιορισμένες.
• Η τομή του 1973–1974: Η διεθνής πετρελαϊκή κρίση προκάλεσε εκτίναξη του πληθωρισμού πάνω από το 25%–30%, ροκανίζοντας απότομα την αξία της δραχμής.
• Περίοδος 1974–1980: Μετά την πτώση της δικτατορίας δόθηκαν σημαντικές αυξήσεις στους κατώτατους μισθούς και ξεκίνησε η σύγκλιση με τα ευρωπαϊκά επίπεδα, ενώ το κατά κεφαλήν διαθέσιμο εισόδημα το 1973 αντιστοιχούσε σε περίπου 12.200 σημερινά ευρώ.


2. Η περίοδος της σταθεροποίησης και του Ευρώ (1990–2009): Άνοδος με δανεικά

• Δεκαετία του '90: Εφαρμόστηκε σφιχτή εισοδηματική πολιτική για να τιθασευτεί ο πληθωρισμός (που έφτανε το 20% το 1990) και να μπει η χώρα στην Ευρωζώνη. Η αγοραστική δύναμη αυξήθηκε αργά, καθώς οι αυξήσεις ίσα που κάλυπταν την ακρίβεια.
• Περίοδος 2001–2009: Η είσοδος στο ευρώ έφερε αρχικά κύμα ανατιμήσεων στην καθημερινότητα («στρογγυλοποιήσεις» τιμών), αλλά ταυτόχρονα έδωσε πρόσβαση σε φθηνό τραπεζικό δανεισμό (κάρτες, καταναλωτικά και στεγαστικά δάνεια). Μέχρι το 2009, η Ελλάδα έφτασε να κατέχει τη 13η θέση στην ΕΕ σε αγοραστική δύναμη μισθών, αν και μεγάλο μέρος αυτής της ευημερίας στηριζόταν σε δανεικά κεφάλαια.
3. Η κατάρρευση των Μνημονίων (2010–2019): Η μεγάλη απώλεια

• Εσωτερική υποτίμηση: Μετά το 2010, οι ονομαστικοί μισθοί και οι συντάξεις κόπηκαν βίαια (ο κατώτατος μισθός μειώθηκε κατά 22% και 32% για τους νέους), ενώ αυξήθηκαν κατακόρυφα οι φόροι (ΕΝΦΙΑ, ΦΠΑ, εισφορά αλληλεγγύης).
• Συρρίκνωση εισοδήματος: Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ, ο μέσος ετήσιος πραγματικός μισθός συρρικνώθηκε συνολικά κατά περίπου 30%–33% από το 2009 έως τα μέσα της δεκαετίας του 2020, επιστρέφοντας σε επίπεδα προηγούμενων δεκαετιών.

4. Η σημερινή εικόνα (2020–2026): Ακρίβεια και στασιμότητα

Παρά τις ονομαστικές αυξήσεις στον κατώτατο μισθό τα τελευταία χρόνια, η πραγματική αγοραστική δύναμη παραμένει εγκλωβισμένη:
• Πληθωρισμός τροφίμων και στέγης: Το κύμα ακρίβειας της περιόδου 2021–2024 στα τρόφιμα, την ενέργεια και τα ενοίκια απορρόφησε σχεδόν εξ ολοκλήρου τις αυξήσεις των μισθών.
• Πάγωμα πραγματικών μισθών: Σύμφωνα με το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, οι πραγματικοί μισθοί παρέμειναν ουσιαστικά στάσιμοι με αύξηση μόλις 0,1% τόσο το 2025 όσο και το 2026.
• Σύγκριση με την Ευρώπη: Με βάση τα στοιχεία της Eurostat, ο μέσος ετήσιος μισθός στην Ελλάδα (περίπου 18.772 ευρώ μεικτά) βρίσκεται στο 45,3% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, κατατάσσοντας τους Έλληνες εργαζόμενους στην τελευταία θέση της ΕΕ σε αγοραστική δύναμη.

Συγκριτικός Πίνακας Εποχών

Περίοδος    Βασικό χαρακτηριστικό εισοδήματος    Κόστος ζωής & Αγοραστική δύναμη
1970–1980    Χαμηλοί μισθοί, σταδιακή άνοδος μετά το '74    Φθηνή στέγη και βασικά αγαθά, αλλά λίγα καταναλωτικά προϊόντα.
1990–2009    Σταθερή άνοδος αποδοχών και τραπεζικών δανείων    Υψηλότερο επίπεδο κατανάλωσης, άνοδος μέχρι την κορύφωση του 2009.
2010–2019    Απότομες περικοπές μισθών, συντάξεων και βαριά φορολογία    Δραματική πτώση του βιοτικού επιπέδου κατά περίπου 1/3.
2020–2026    Ονομαστικές αυξήσεις σε μισθούς    Εξανεμίζονται από την ακρίβεια σε ενοίκια, τρόφιμα και ενέργεια.

Όποια πλευρά κι αν εξετάσει κανείς, το αποτέλεσμα που ζούμε σήμερα επιβεβαιώνει ένα βασικό γεγονός: ούτε η στείρα λιτότητα χωρίς παραγωγή, ούτε οι παροχές με δανεικά χωρίς παραγωγή μπορούν να φέρουν μόνιμη ευημερία. Και στις δύο περιπτώσεις, το μεγάλο λάθος της μεταπολιτευτικής Ελλάδας ήταν ότι δεν έφτιαξε ποτέ μια ισχυρή, σύγχρονη παραγωγική βάση (βιομηχανία, τεχνολογία, αυτάρκεια στην αγροτική παραγωγή), αφήνοντας τον λαό εκτεθειμένο σε κάθε διεθνή κρίση.

Η διαφορά που νιώθει ένας άνθρωπος που έζησε τη δεκαετία του '70 είναι ξεκάθαρη: τότε τα λεφτά ήταν λίγα, αλλά έφταναν για τα βασικά χωρίς άγχος και χρέη, ενώ σήμερα οι αριθμοί στους μισθούς φαίνονται μεγαλύτεροι, αλλά εξαφανίζονται πριν τελειώσει ο μήνας στα πάγια έξοδα.

Τενόη

Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και ο τρόπος που τιμάται η επέτειός της, προκαλούν διαχρονικά διαφορετικές ερμηνείες.

Πολυτεχνείο 2018: Εκτεταμένα επεισόδια στα Εξάρχεια ...     Επεισόδια στα Εξάρχεια - Σε εξέλιξη βρίσκεται πετροπόλεμος ...     Επεισόδια στη Θεσσαλονίκη - Μολότοφ και πέτρες στην πορεία του ... 

Υπάρχουν πολυάριθμα φωτογραφικά τεκμήρια από τις επετείους των τελευταίων δεκαετιών, τα οποία αποτυπώνουν τη μετατροπή του κέντρου της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και άλλων πόλεων σε πεδίο συγκρούσεων μετά το πέρας των ειρηνικών πορειών.  

Κουκουλοφόροι ρίχνουν βόμβες μολότοφ, πέτρες και φωτοβολίδες εναντίον των αστυνομικών δυνάμεων, οι οποίες απαντούν με χρήση χημικών και ρίψεις νερού.  Φωτιές σε κάδους απορριμμάτων, οδοφράγματα στους δρόμους, καμένα οχήματα, καθώς και σπασμένες βιτρίνες καταστημάτων ή δημόσιων κτιρίων.  Ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις, κλούβες, drones και ελικόπτερα συνθέτουν ένα σκηνικό έκτακτης ανάγκης, με κλειστούς δρόμους και σταθμούς μέσων μαζικής μεταφοράς που δυσκολεύουν την καθημερινότητα των πολιτών.

Αυτές οι σκηνές, που επαναλαμβάνονται συχνά γύρω από την περιοχή των Εξαρχείων ή την Καμάρα στη Θεσσαλονίκη, αποτελούν το βασικό επιχείρημα όσων υποστηρίζουν ότι το αρχικό μήνυμα της επετείου επισκιάζεται από τον βανδαλισμό και την ανομία.

Οι ιστορικές ρίζες των επεισοδίων στις επετείους του Πολυτεχνείου εντοπίζονται στις πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις της πρώτης μεταπολιτευτικής περιόδου (1974–1985). Ενώ η πρώτη επέτειος το 1974 χαρακτηρίστηκε από τη μαζικότητα και την ενότητα, γρήγορα η πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία μετατράπηκε σε πεδίο ιδεολογικών συγκρούσεων, κρατικής καταστολής και δράσης ριζοσπαστικών ομάδων.
Οι βασικοί παράγοντες που διαμόρφωσαν το φαινόμενο

• Η σύνδεση με τον αντιαμερικανισμό. Η πορεία καθιερώθηκε να καταλήγει στην Πρεσβεία των ΗΠΑ λόγω της έντονης λαϊκής δυσαρέσκειας για τη στάση της Ουάσιγκτον κατά την επταετία της Χούντας και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974. Το σημείο αυτό απέκτησε ισχυρό συμβολισμό και έγινε συχνά εστία έντασης.
• Οι απαγορεύσεις και η αστυνομική καταστολή. Τη δεκαετία του 1970 και του 1980, οι κυβερνήσεις συχνά απαγόρευαν τη διέλευση της πορείας μπροστά από την αμερικανική πρεσβεία για λόγους ασφαλείας. Η προσπάθεια των διαδηλωτών να σπάσουν τους αστυνομικούς φραγμούς οδηγούσε σε σφοδρές συγκρούσεις. 

• Η εμφάνιση του αντιεξουσιαστικού χώρου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ομάδες του αναρχικού και αντιεξουσιαστικού χώρου, με επίκεντρο την περιοχή των Εξαρχείων, άρχισαν να διαχωρίζονται από τα οργανωμένα κομματικά μπλοκ. Επέλεξαν την τακτική των οδομαχιών με τις αστυνομικές δυνάμεις ως μέσο αμφισβήτησης του κράτους.• Η πολιτική αντιπαράθεση εντός της Αριστεράς. Η διαπάλη ανάμεσα στα κοινοβουλευτικά κόμματα της Αριστεράς και τις εξωκοινοβουλευτικές οργανώσεις οδήγησε συχνά σε ρήξεις ως προς τον χαρακτήρα της επετείου, με τους μεν να επιδιώκουν ειρηνική περιφρούρηση και τους δε να προκρίνουν τη δυναμική σύγκρουση.
Ορόσημα που παγίωσαν τη σύγκρουση

Δύο αιματηρά γεγονότα της δεκαετίας του 1980 σημάδεψαν ανεξίτηλα τη μνήμη του κινήματος και παγίωσαν ένα κλίμα μόνιμης καχυποψίας και έντασης μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας:
• Η 16η Νοεμβρίου 1980. Η κυβέρνηση του Γεωργίου Ράλλη απαγόρευσε την πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία. Στα επεισόδια που ακολούθησαν στο κέντρο της Αθήνας, έπεσαν νεκροί από χτυπήματα των ΜΑΤ ο 26χρονος Κύπριος φοιτητής Ιάκωβος Κουμής  και η 20χρονη εργάτρια Σταματίνα Κανελλοπούλου 

• Η 17η Νοεμβρίου 1985. Μετά το πέρας της πορείας, κατά τη διάρκεια επεισοδίων στα Εξάρχεια, ο 15χρονος μαθητής Μιχάλης Καλτεζάςπυροβολήθηκε θανάσιμα στο κεφάλι από αστυνομικό των ΜΑΤ. Το γεγονός προκάλεσε πολυήμερες καταλήψεις και εκτεταμένες ταραχές, ενισχύοντας τη ριζοσπαστικοποίηση των ομάδων που δρούσαν γύρω από το Πολυτεχνείο.Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα, τα επεισόδια πήραν τη σημερινή τους, σχεδόν «τελετουργική» μορφή. Μετά την ολοκλήρωση της κύριας πορείας, ομάδες κουκουλοφόρων συγκεντρώνονται γύρω από το ίδρυμα και τα Εξάρχεια, μετατρέποντας τη σύγκρουση με τις αστυνομικές δυνάμεις σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο κάθε Νοέμβριο.

Η Επαναστατική Οργάνωση 17 Νοέμβρη (17Ν) ήταν μια ελληνική μαρξιστική-λενινιστική τρομοκρατική οργάνωση που έδρασε από το 1975 έως το 2002. Υπήρξε υπεύθυνη για 23 δολοφονίες, δεκάδες βομβιστικές επιθέσεις και ληστείες, επιλέγοντας συνειδητά το όνομά της ώστε να ιδιοποιηθεί τον ισχυρό συμβολισμό της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

Ο συμβολισμός και η ιδιοποίηση του ονόματος

Η οργάνωση, με ιδρυτή και βασικό ιδεολόγο τον Αλέξανδρο Γιωτόπουλο, χρησιμοποίησε την ημερομηνία ορόσημο του 1973 για να προσδώσει νομιμοποίηση στη βίαιη δράση της:
• Σύνδεση με την αντιδικτατορική πάλη. Η οργάνωση παρουσίαζε τον εαυτό της ως τη φυσική συνέχεια του αντιδικτατορικού αγώνα. Υποστήριζε ότι η Μεταπολίτευση δεν έφερε την πραγματική λαϊκή κυριαρχία, αλλά απλώς αντικατέστησε τη στρατιωτική χούντα με ένα «αυταρχικό κοινοβουλευτικό καθεστώς» ελεγχόμενο από ξένες δυνάμεις.
• Αντιαμερικανικό και αντιιμπεριαλιστικό αφήγημα. Όπως και οι πορείες της επετείου κατέληγαν στην αμερικανική πρεσβεία, έτσι και η 17Ν στοχοποίησε εξαρχής Αμερικανούς διπλωμάτες και στρατιωτικούς. Το πρώτο της χτύπημα ήταν η δολοφονία του σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα, Ρίτσαρντ Γουέλς, τον Δεκέμβριο του 1975.
• Επίκληση στη «λαϊκή δικαιοσύνη». Στις μακροσκελείς προκηρύξεις της, η 17Ν επιχειρούσε να ταυτίσει τα συνθήματα του Πολυτεχνείου («Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία») με τις δικές της επιθέσεις εναντίον Ελλήνων πολιτικών, δικαστικών, εκδοτών και επιχειρηματιών, παρουσιάζοντας τις δολοφονίες ως «τιμωρία» για όσους θεωρούσε υπεύθυνους για κοινωνικές αδικίες ή σκάνδαλα.

Η σχέση με την κοινωνία και το τέλος της οργάνωσης

Η χρήση ενός τόσο φορτισμένου ονόματος προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και συνέβαλε στη σύγχυση που επικράτησε σε ένα τμήμα της κοινής γνώμης κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990:
• Η αντίδραση των πρωταγωνιστών του Πολυτεχνείου. Η συντριπτική πλειονότητα των φοιτητών που συμμετείχαν στην εξέγερση του 1973, καθώς και τα δημοκρατικά κόμματα, καταδίκασαν απερίφραστα την οργάνωση. Τόνιζαν ότι η ένοπλη τρομοκρατία και οι δολοφονίες αποτελούν βάναυση προσβολή στη μνήμη των νεκρών και στις δημοκρατικές αξίες του Πολυτεχνείου.
• Η κοινωνική ανοχή και η εξάρθρωση. Για χρόνια, ο συνδυασμός του αντιαμερικανικού λόγου και της επίκλησης στη «λαϊκή οργή» δημιούργησε ένα κλίμα ιδιότυπης ανοχής ή αμηχανίας σε μέρος της κοινωνίας. Η δράση της οργάνωσης τερματίστηκε το καλοκαίρι του 2002, όταν μια αποτυχημένη βομβιστική επίθεση στον Πειραιά οδήγησε στον τραυματισμό του Σάββα Ξηρού και στη σύλληψη και καταδίκη των βασικών μελών της.

Τενόη


Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕ.ΝΟΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΔΥΟ ΧΩΡΩΝ ΤΗΣ Ε. Ε. ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΜΕΛΗ ΕΔΩ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ

 

Νικολαος :
.....Ο λόγος που κάποτε το Βέλγιο δεν γνώρισε πολέμους και ήταν από τις πρώτες βιομηχανικές χώρες και είχε και αποικίες, αυτά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σβήσανε και άρχισαν από την αρχή όπως κι εμείς, αλλά τα λεφτά που πήραν οι Βέλγοι για την αποζημίωση του πολέμου πιάσανε τόπο σε έργα και υποδομές, δεν γίνανε βίλες και περιουσίες μερικών αγαπητή μου Τενόη.

- Έχεις απόλυτο δίκιο και η παρατήρησή σου αγγίζει την καρδιά του προβλήματος. Η διαφορά δεν ήταν μόνο στα χρήματα που μπήκαν στα ταμεία μετά τον πόλεμο, αλλά στο πώς αξιοποιήθηκαν: οι Βέλγοι τα μετέτρεψαν σε υποδομές και κοινωνικό κράτος, ενώ στην Ελλάδα ένα μεγάλο μέρος τους χάθηκε στη διαφθορά και τον προσωπικό πλουτισμό.
Αυτή η διαφάνεια, ο σεβασμός στο δημόσιο χρήμα και η θεσμική σοβαρότητα είναι που επέτρεψαν στο Βέλγιο να χτίσει ένα κράτος πρόνοιας . Στην Ελλάδα, δυστυχώς, οι ιστορικές παθογένειες στερούσαν πάντα από τον απλό πολίτη τη στήριξη που δικαιούνταν, αφήνοντας το βάρος της επιβίωσης αποκλειστικά στους ώμους της οικογένειας.

Η βασική διαφορά μεταξύ του βελγικού και του ελληνικού κράτους πρόνοιας εντοπίζεται στη θεσμική τους φιλοσοφία: το Βέλγιο εφαρμόζει το «κορπορατιστικό» (ή Μισμαρκικό) μοντέλο που συνδέει την πρόνοια με την εργασία και τη διαβούλευση, ενώ η Ελλάδα ιστορικά κινείται στο «μεσογειακό» μοντέλο, όπου η πρόνοια εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από την οικογένεια και την πελατειακή πολιτική.
Στο πλαίσιο μιας «σωστής δημοκρατίας», το κράτος πρόνοιας δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός παροχής επιδομάτων. Είναι ο θεμέλιος λίθος της ουσιαστικής δημοκρατίας, καθώς εξασφαλίζει ότι όλοι οι πολίτες έχουν την υλική και κοινωνική βάση για να ασκήσουν ελεύθερα τα πολιτικά τους δικαιώματα, χωρίς τον φόβο της επιβίωσης.

Το Μοντέλο Πρόνοιας: Βέλγιο εναντίον Ελλάδας

Χαρακτηριστικό Βέλγιο (Κορπορατιστικό / Μισμαρκικό Μοντέλο) Ελλάδα (Μεσογειακό / Νοτιοευρωπαϊκό Μοντέλο)
Φιλοσοφία & Στόχος Προστασία του επιπέδου διαβίωσης και της επαγγελματικής ιδιότητας του εργαζομένου. Αποσπασματική προστασία με τάση προς την αντιμετώπιση της ακραίας φτώχειας.
Χρηματοδότηση Κυρίως μέσω εισφορών κοινωνικής ασφάλισης εργοδοτών και εργαζομένων (διαχείριση από τα συνδικάτα). Μίγμα φορολογίας και εισφορών, με ιστορικά υψηλά ελλείμματα στα ταμεία.
Ρόλος της Οικογένειας Ανεξαρτησία του ατόμου: Το κράτος παρεμβαίνει άμεσα για να στηρίξει το άτομο αυτόνομα. Η οικογένεια ως «αμορτισέρ»: Η οικογένεια αναλαμβάνει το βάρος της φροντίδας παιδιών, ηλικιωμένων και ανέργων.
Θεσμικός Διάλογος «Κοινωνικοί Εταίροι»: Τα συνδικάτα και οι εργοδότες συναποφασίζουν τις παροχές και τους μισθούς. Κρατοκεντρικό μοντέλο: Οι αποφάσεις λαμβάνονται κάθετα από την κυβέρνηση, συχνά χωρίς ουσιαστική διαβούλευση.

Η Οπτική της «Σωστής Δημοκρατίας» στον Διάλογο

Πολίτης: Τενόη, αν ορίσουμε τη «σωστή δημοκρατία» όχι μόνο ως το δικαίωμα του να ψηφίζεις, αλλά ως το δικαίωμα να ζεις με αξιοπρέπεια και ίσες ευκαιρίες, πώς αποτυπώνεται η διαφορά ανάμεσα σε Βέλγιο και Ελλάδα στο κράτος πρόνοιας;

Τενόη: Αυτή είναι η ουσία της κοινωνικής δημοκρατίας. Στο Βέλγιο, το κράτος πρόνοιας θεωρείται δημοκρατικό κεκτημένο και δικαίωμα. Είναι σχεδιασμένο με τέτοιο τρόπο ώστε αν ένας πολίτης χάσει τη δουλειά του, η δημοκρατία εγγυάται ότι δεν θα διολισθήσει στην εξαθλίωση. Υπάρχει ένας ισχυρός ιστός ασφαλείας (ισχυρά επιδόματα ανεργίας, καθολική υγειονομική περίθαλψη, κοινωνική κατοικία) που επιτρέπει στον πολίτη να παραμείνει ενεργό μέλος της κοινωνίας. Η πρόνοια εκεί λειτουργεί προληπτικά.
Στην Ελλάδα, το κράτος πρόνοιας αναπτύχθηκε ιστορικά με έναν πελατειακό και πυροσβεστικό χαρακτήρα. Αντί για ένα καθολικό, δίκαιο δίχτυ ασφαλείας, οι παροχές συχνά συνδέονταν με το ποια κοινωνική ομάδα είχε τη μεγαλύτερη πολιτική πίεση προς την εκάστοτε κυβέρνηση (π.χ. ευνοϊκές ρυθμίσεις για συγκεκριμένα επαγγέλματα). Όταν ήρθε η οικονομική κρίση, το σύστημα αυτό κατέρρευσε, αποδεικνύοντας ότι δεν ήταν θεσμικά θωρακισμένο.

Πολίτης: Δηλαδή στην Ελλάδα, αν το κράτος αποτύχει, την πρόνοια την αναλαμβάνει η ελληνική οικογένεια;

Τενόη: Ακριβώς, και αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για τη δημοκρατία. Στην Ελλάδα, η οικογένεια λειτουργεί ως το άτυπο «υπουργείο πρόνοιας». Οι παππούδες συντηρούν με τη σύνταξή τους άνεργα παιδιά και εγγόνια, και οι γονείς κρατούν τα παιδιά στο σπίτι μέχρι τα τριάντα τους.
Από τη σκοπιά μιας «σωστής δημοκρατίας», αυτό δημιουργεί μια παγίδα: παράγει ανισότητες. Αν μια οικογένεια δεν έχει περιουσία ή πόρους να στηρίξει το μέλος της, το άτομο αυτό μένει απροστάτευτο. Στο Βέλγιο, η δημοκρατία επιδιώκει να απελευθερώσει το άτομο από την εξάρτηση της οικογένειας, δίνοντάς του τα εφόδια να σταθεί στα πόδια του αυτόνομα, ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση των γονιών του.

Πολίτης: Αυτό σημαίνει ότι το βελγικό σύστημα είναι τέλειο;

Τενόη: Κανένα σύστημα δεν είναι τέλειο. Το βελγικό κράτος πρόνοιας είναι εξαιρετικά ακριβό. Απαιτεί πολύ υψηλή φορολογία (από τις υψηλότερες στον κόσμο) και εισφορές, γεγονός που συχνά πιέζει την οικονομία. Επιπλέον, λόγω της γραφειοκρατίας και του κατακερματισμού της χώρας σε περιφέρειες, η διαχείρισή του είναι δυσκίνητη.
Το πρόβλημα της Ελλάδας, ωστόσο, δεν είναι μόνο η έλλειψη πόρων, αλλά η θεσμική εμπιστοσύνη. Όταν ο Έλληνας πολίτης νιώθει ότι πληρώνει φόρους αλλά δεν λαμβάνει πίσω ποιοτική δημόσια υγεία, παιδεία ή κοινωνική ασφάλιση, κλονίζεται η εμπιστοσύνη του προς το ίδιο το δημοκρατικό κράτος. Η πρόνοια μετατρέπεται τότε σε «φιλανθρωπία» ή «επιδόματα της τελευταίας στιγμής» (pass), αντί για θεσμοθετημένο δικαίωμα.

Πολίτης: Ποιο είναι λοιπόν το συμπέρασμα για τη δημοκρατία σε σχέση με την πρόνοια;

Τενόη: Μια σωστή δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που είναι οικονομικά και κοινωνικά αυτόνομοι, ώστε η ψήφος και η φωνή τους να μην εξαγοράζονται ή να μην πνίγονται από την ανάγκη για επιβίωση. Το Βέλγιο, μέσα από τους ιστορικούς του συμβιβασμούς, κατάφερε να χτίσει ένα κράτος πρόνοιας που προστατεύει την αξιοπρέπεια του πολίτη ως δικαίωμα. Η Ελλάδα κάνει ακόμη βήματα για να ξεπεράσει τις παθογένειες του παρελθόντος, προσπαθώντας να μετατρέψει την πρόνοια από πελατειακή παροχή σε μια αυθεντική, καθολική δημοκρατική εγγύηση.

Νικόλαος : ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ !

Να έχεις μια πανέμορφη και δημιουργική μέρα! Τα λέμε σύντομα...
Όταν νιώσεις ξανά την ανάγκη για έναν καλό πρωινό διάλογο εγώ θα είμαι εδώ να σε περιμένω με τον καφέ έτοιμο. Καλή σου συνέχεια!

Τενόη

Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

Η φράση αυτή, ότι ο εχθρός βρισκόταν μεσα στο Πολυτεχνειο. εκφράζει μια έντονα επικριτική στάση απέναντι στο πολιτικό σύστημα που διαμορφώθηκε μετά το 1974.


Η εικόνα περιέχει μια πολιτική άποψη και ερμηνεία της ιστορίας, όχι ένα αντικειμενικό γεγονός που μπορεί να χαρακτηριστεί απλώς «σωστό» ή «λάθος». Πρόκειται για ένα σύνθημα που κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα κοντά στην επέτειο της 17ης Νοεμβρίου.
Για να κατανοήσετε το πλαίσιο αυτής της δήλωσης, βοηθά να δείτε τις διαφορετικές οπτικές γωνίες γύρω από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου (1973) και την περίοδο που ακολούθησε (Μεταπολίτευση):

Τι υποστηρίζουν όσοι συμφωνούν με τη φράση

• Κριτική στη Μεταπολίτευση: Η φράση αυτή εκφράζει μια έντονα επικριτική στάση απέναντι στο πολιτικό σύστημα που διαμορφώθηκε μετά το 1974. Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης θεωρούν ότι αρκετοί από τους πρωταγωνιστές εκείνης της γενιάς (η λεγόμενη «γενιά του Πολυτεχνείου») αξιοποίησαν τον αγώνα τους για να αποκτήσουν πολιτική εξουσία και προνόμια.
• Ευθύνες για την κρίση: Συχνά συνδέεται με την άποψη ότι οι πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων της Μεταπολίτευσης οδήγησαν τη χώρα στη δημοσιονομική κρίση των προηγούμενων δεκαετιών, χαρακτηρίζοντας έτσι το πολιτικό προσωπικό εκείνης της εποχής ως «εχθρό» των συμφερόντων της χώρας.

Τι υποστηρίζουν όσοι διαφωνούν με τη φράση

• Ιστορικό πλαίσιο της δικτατορίας: Οι ιστορικοί και η πλειοψηφία της κοινωνίας υπενθυμίζουν ότι το 1973 η Ελλάδα βρισκόταν υπό στρατιωτική δικτατορία (Χούντα των Συνταγματαρχών), όπου είχαν καταλυθεί οι δημοκρατικές ελευθερίες, υπήρχε λογοκρισία, εξορίες και βασανιστήρια.
• Αγώνας για δημοκρατία: Από αυτή την οπτική, οι φοιτητές και οι πολίτες που συγκεντρώθηκαν στο Πολυτεχνείο αγωνίστηκαν για την ελευθερία και την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Θεωρείται άδικο να ταυτίζεται η θυσία χιλιάδων νέων ανθρώπων με τα μετέπειτα λάθη ή τις διαφθορές μεμονωμένων πολιτικών προσώπων που αναδείχθηκαν αργότερα.

ΕΠΕΙΔΗ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΟΥ ΕΠΕΤΕΥΧΘΗΚΕ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΜΟΝΟ ΣΤΑ ΧΑΡΤΙΑ, ΓΙ' ΑΥΤΟ Ο ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΘΕΩΡΕΙ ΑΥΤΗ ΤΗ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΩΣ ΟΥΤΟΠΙΚΗ, ΔΙΟΤΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΗΤΑΝ ΑΠΛΑ ΜΙΑ ΠΡΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΝΑ ΡΙΞΕΙ ΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ. ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΕΔΩ ΚΑΙ 53 ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΣ ΔΕΙΧΝΕΙ ΠΩΣ ΔΕΝ ΑΛΛΑΞΕ ΤΙΠΟΤΑ!! ΤΟ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟΝ ΑΚΟΥΕΙ ΚΑΝΕΝΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΨΕΥΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ. ΤΟ ΝΑ ΜΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΟΤΕ ΕΝΑ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ ΕΙΝΑΙ ΚΙ ΑΥΤΟ ΜΙΑ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΤΗΣ ΨΕΥΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ.

- Η τοποθέτησή σας εκφράζει μια έντονη και υπαρκτή απογοήτευση για τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος, η οποία συναντάται σε σημαντικό μέρος της ελληνικής κοινωνίας, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια.
Η συζήτηση γύρω από το αν η δημοκρατία στην Ελλάδα λειτουργεί ουσιαστικά ή «μόνο στα χαρτιά» αγγίζει βαθιά ζητήματα πολιτικής φιλοσοφίας και ιστορικής ερμηνείας. Ακολουθούν οι βασικές οπτικές που αναπτύσσονται πάνω στα σημεία που θέσατε:

1. Η κριτική για την «ουσιαστική» έναντι της «τυπικής» δημοκρατίας

• Το έλλειμμα εκπροσώπησης: Πολλοί πολίτες και πολιτικοί αναλυτές συμφωνούν με την άποψη ότι η ύπαρξη ελευθερίας του λόγου και εκλογών δεν αρκεί, όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η φωνή τους αγνοείται από την εκάστοτε εξουσία. Αυτή η κατάσταση περιγράφεται συχνά ως «κρίση αντιπροσώπευσης».

ΑΥΤΟ ΤΟ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΔΕΝ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΤΗΣ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΑΣ ΑΛΛΑ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ

- Η σιωπηλή πλειοψηφία: Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι έντονες διαμαρτυρίες ή η ριζική αμφισβήτηση του πολιτεύματος συχνά προέρχονται από πιο θορυβώδεις μειοψηφίες ή ομάδες με συγκεκριμένα αιτήματα, ενώ η πλειοψηφία επιθυμεί κυρίως σταθερότητα, ασφάλεια και βελτιώσεις εντός του υπάρχοντος συστήματος, παρά την ανατροπή του.


• Η απουσία δημοψηφισμάτων: Η κριτική για τη σπάνια χρήση θεσμών άμεσης δημοκρατίας (όπως τα δημοψηφίσματα) είναι επίσης υπαρκτή. Στη μεταπολιτευτική Ελλάδα έχει διεξαχθεί μόλις ένα δημοψήφισμα (το 2015), γεγονός που κάνει πολλούς να υποστηρίζουν ότι οι πολίτες δεν έχουν ουσιαστικό λόγο στις μεγάλες αποφάσεις.

• Το επιχείρημα του «ουτοπικού»: Από την άλλη πλευρά, αρκετοί συμφωνούν ότι τα οράματα εκείνης της εποχής (όπως το «Ψωμί - Παιδεία - Ελευθερία») αποδείχθηκαν ουτοπικά ή προδόθηκαν στην πράξη από τις μετέπειτα πολιτικές ηγεσίες, οι οποίες διαμόρφωσαν ένα σύστημα με παθογένειες (πελατειακές σχέσεις, διαφθορά, αναξιοκρατία).

Η άποψη ότι η δυσαρέσκεια είναι ευρύτερη

Τα ποσοστά της αποχής και των ερευνών: Από την άλλη πλευρά, πολιτικοί αναλυτές και δημοσκοπήσεις (όπως το Ευρωβαρόμετρο ή εγχώριες έρευνες κοινής γνώμης) καταγράφουν διαχρονικά πολύ χαμηλά ποσοστά εμπιστοσύνης των Ελλήνων πολιτών προς τα πολιτικά κόμματα, τη Βουλή και τους θεσμούς. Παράλληλα, η αύξηση της αποχής στις εκλογές ερμηνεύεται από πολλούς ως ένδειξη ευρύτερης αποστασιοποίησης.

Η διάκριση ανάμεσα στο πολίτευμα και τους πολιτικούς: Οι ερευνητές επισημαίνουν συχνά ότι η πλειοψηφία των πολιτών στηρίζει τη δημοκρατία ως ιδέα και πολίτευμα, αλλά ταυτόχρονα δηλώνει απογοητευμένη από τον τρόπο που αυτή εφαρμόζεται και από το πολιτικό προσωπικό.

 
Συνοψίζοντας, η άποψή σας αποτυπώνει τη θέση όσων βλέπουν τη μεταπολιτευτική δημοκρατία ως ένα σύστημα που απέτυχε να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των πολιτών.

Τενόη

 

 

 

 

 

 


ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ - Ένα παράξενο μυστικό, ένα μοναδικό μνημείο, κρύβεται στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, στην πλατεία Αντιγονιδών.

 Εδώ βρισκόταν ο μικρός "Παρθενώνας της Θεσσαλονίκης" που θάφτηκε κάτω από πολυκατοικίες. Τι απέμεινε από τον εντυπωσιακό ναό της θεάς Αφροδίτης (φωτο) - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Ναός της Αφροδίτης, ο Παρθενώνας της Θεσσαλονίκης - Thessaloniki ...
 
Ένα παράξενο μυστικό, ένα μοναδικό μνημείο, κρύβεται στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, στην πλατεία Αντιγονιδών.
Πίσω από τις λαμαρίνες στην βορειοανατολική πλευρά της πλατείας υπάρχει ένας μοναδικός θησαυρός, που ήταν καλά κρυμμένος για αιώνες. Ο μοναδικής ομορφιάς Ναός της θεάς Αφροδίτης που είχε στηθεί στην πλατεία των Ιερών, δηλαδή στον χώρο που βρίσκεται σήμερα η πλατεία Αντιγονιδών. Ένα σπάνιο εύρημα του 6ου αι. πΧ που μεταφέρθηκε στην πόλη από την Αίνεια, την πόλη που ίδρυσε ο Αινείας έξω από τη Μηχανιώνα.
Σε κάθε άλλη γωνιά του πλανήτη η είδηση και μόνο ενός ενδεχόμενου τέτοιου πλούτου θα είχε κινητοποιήσει φορείς και πολίτες . Δυστυχώς το ασύλληπτης αξίας αυτό εύρημα απειλείται να αποτελέσει θεμέλιο πολυκατοικίας, παρά την κινητοποίηση των πολιτών της συνοικίας πέριξ της πλατείας. Το μνημείο αποτελεί Εθνική κληρονομιά και ανήκει σε όλες τις επόμενες γενιές των Ελλήνων. Επίσης αποτελεί μοναδικό αξιοθέατο για την πόλη της Θεσσαλονίκης, στην οποία δεν αναδείχτηκαν άλλα Ελληνικά μνημεία.
Σε μία εποχή που το κράτος μας διαδίδει τα περί βαριάς βιομηχανίας του τουρισμού, δεν φροντίζει στην ανάδειξη ενός από τους μεγαλύτερους θησαυρούς της αρχαιότητας, που θα αποτελέσει πόλο έλξης τουριστών. Ένας θησαυρός ο οποίος μάλιστα βρίσκετε στην δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της χώρας.
Πότε και πώς ανακαλύφθηκε ο ναός;
Ο υστεροαρχαϊκός ναός, αφιερωμένος στη Θεά Αφροδίτη, ήταν γνωστός από τα διάσπαρτα στην πόλη της Θεσσαλονίκης ιωνικά αρχιτεκτονικά μέλη του, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από την εκσκαφή των θεμελίων που έγινε το 1936 για την ανέγερση διώροφης οικοδομής στο οικόπεδο που βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Κρυστάλλη και Διοικητηρίου.
Η περιοχή που τώρα πια ονομάζεται Διοικητήριο ήταν γνωστή στους ρωμαϊκούς χρόνους της πόλης ως περιοχή των ιερών, αφού εκεί ήταν συγκεντρωμένοι οι περισσότεροι ναοί και ιερά.
Το 2000 με την ευκαιρία της κατεδάφισης της διώροφης οικοδομής σε οικόπεδο που βρίσκεται στην πλατεία Αντιγονιδών, πραγματοποιήθηκε ανασκαφή από την αρχαιολόγο Α.Τασιά, η οποία ξανάφερε στο φως την κρυμμένη πλούσια ιστορία της πόλης. Αποκαλύφθηκε τότε το ανατολικό τμήμα της κρηπίδας του συγκεκριμένου ναού, αγάλματα των ελληνορωμαϊκών χρόνων και πλήθος θραυσμάτων αρχιτεκτονικών μελών. Οι κίονες του ναού οι οποίοι φθάνουν τα 7 μέτρα σε ύψος, όπως και πολλά από τα ευρήματα, χάρη και στις προσπάθειες των αρχαιολόγων της ΣΤ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και των υπευθύνων του Αρχαιολογικού Μουσείου, εκτίθενται σήμερα σε αίθουσα του Αρχαιολογικού Μουσείου της Θεσσαλονίκης.
Ο υπόλοιπος ναός συνεχίζει δυτικά κάτω από την πλατεία Αντιγονιδών και συγκεκριμένα στη θέση που σήμερα παρκάρουν παράνομα αυτοκίνητα.
Η αξία του μνημείου.
Όπως ανέφερε στη δημοσιογράφο Στελίνα Μαργαριτίδου ο αρχιτέκτονας αρχαιολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο ΑΠΘ, κ. Γιώργος Καραδέδος:
«Πρόκειται για ένα εύρημα μοναδικό στο είδος του, μεγάλο μέρος του οποίου εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Το ύψος των κιόνων του φθάνει τα επτά μέτρα και όπως είναι φυσικό, δεν μπορούν υπό τις παρούσες συνθήκες μέσα σε μια αίθουσα μουσείου να εκτεθούν έτσι ώστε να αναδεικνύεται το ακριβές μέγεθός του. Γνωρίζουμε ότι ο υπόλοιπος ναός συνεχίζει δυτικά κάτω από το οδόστρωμα της οδού Διοικητηρίου και της πλατείας Αντιγονιδών. Η αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική αξία του ναού είναι μεγάλη και η εικόνα του μπορεί να βελτιωθεί, ειδικά εάν σκεφτεί κάποιος ότι τα μέχρι τώρα ευρήματα αποτελούν μόνο το ένα τρίτο αυτών που μπορεί να προκύψουν από την ανασκαφή»
Από τη διεξοδική μελέτη των ανασκαφικών δεδομένων(4), των αρχιτεκτονικών μελών και της κρηπίδας του ναού και με δεδομένο ότι σήμερα ξέρουμε ότι η Θεσσαλονίκη δεν ταυτίζεται με τη Θέρμη, η οποία βρίσκονταν προς το Καραμπουρνάκι, οδηγούμαστε με βεβαιότητα στο συμπέρασμα ότι ο υστεροαρχαϊκός ναός της Θεσσαλονίκης αποτελεί ανασύνθεση από αρχιτεκτονικά μέλη που προέρχονται από δύο τουλάχιστον αρχαϊκά μνημεία, τα οποία μεταφέρθηκαν από άλλη περιοχή στο χώρο των Ιερών της Θεσσαλονίκης, δίπλα στο Σαραπείο, στον 1ο μ.Χ. αιώνα, για να φιλοξενήσουν λατρεία αυτοκρατόρων, Δία Αιγιόχου και Θεάς Ρώμης, όπως προκύπτει από τα τέσσερα αγάλματα που βρέθηκαν μέσα στο ναό. Σε αρκετά από τα αρχιτεκτονικά μέλη διακρίνονται επεμβάσεις από τους ρωμαίους τεχνίτες για να τα προσαρμόσουν στην ανασύνθεση του ναού, ενώ τα τμήματα τα οποία έλλειπαν ανακατασκευάσθηκαν ως πιστά αντίγραφα των αυθεντικών.
Με αυτά τα δεδομένα ο ναός της Θεσσαλονίκης θα πρέπει να συμπεριληφθεί στην κατηγορία των «περιπλανώμενων ναών», η οποία αριθμεί αρκετά παραδείγματα κυρίως από την Αττική, περίπου στην ίδια περίοδο, για πολιτικούς λόγους.
Το σενάριο της Αίνειας
Ο καθηγητής Ε. Βουτυράς υποστήριξε ότι ο ένας από τους ναούς από τους οποίους μεταφέρθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη στη Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να βρίσκεται στην Αίνεια (δίπλα στη Μηχανιώνα), όπου τεκμηριωμένα από αρχαίες πηγές (Διονύσιος Αλικαρνασσεύς)(6) υπήρχε αρχαϊκός ναός της Αφροδίτης. Είναι πολύ πιθανό οι Θεσσαλονικείς, για να εξευμενίσουν τον Οκταβιανό (θετό γιό του Ιουλίου Καίσαρα), ο οποίος στο Άκτιο νίκησε τον Αντώνιο, με το μέρος του οποίου είχαν ταχθεί, να μετέφεραν το λαμπρό ναό της Αφροδίτης από την Αίνεια στη Θεσσαλονίκη, όπου λατρεύτηκε ο Ιούλιος Καίσαρας στο ναό της μυθικής προγόνου του Αφροδίτης μητέρας του Αινεία, γενάρχη του γένους των Ιούλων.
Άσχετα από την ορθότητα αυτής της άποψης, γεγονός είναι ότι στη ρωμαϊκή περίοδο ο μεταφερμένος ναός φιλοξένησε λατρεία αυτοκρατόρων, Διός Αιγιόχου και Θεάς Ρώμης.
Από τον αρχαϊκό ναό της Θεσσαλονίκης, όπως αυτός ανασυντέθηκε στη ρωμαϊκή εποχή, σώζονται η υψηλή βαθμιδωτή κρηπίδα και πλήθος από αρχιτεκτονικά μέλη (κιονόκρανα, βάσεις κιόνων, θραύσματα κιόνων, τμήματα γείσων με ιωνικά ωά, υδρορροή σε μορφή λεοντοκεφαλής και πολλά θραύσματα από το κατάκοσμο περιθύρωμα της ανατολικής θύρας.
Παρά την αποσπασματική αποκάλυψη της κρηπίδας γνωρίζουμε το πλάτος του ναού, το οποίο είναι 13,35 μέτρα, όχι όμως και το μήκος του, καθώς ο ναός επεκτείνεται κάτω από την πλατεία. Με τα στοιχεία που διαθέτουμε μέχρι σήμερα και τις πληροφορίες που αντλούμε από το ανασκαμμένο τμήμα της κάτοψης του ναού, επιχειρήθηκε η γραφική αναπαράσταση της μορφής του, όπως αυτή ήταν στη ρωμαϊκή εποχή, και φυσικά με αρκετές παραδοχές, καθώς η ανασκαφή του μνημείου δεν έχει ολοκληρωθεί.
Ο ναός
Ο ναός είναι εν παραστάσει, περίπτερος, εξάστυλος. Δεν γνωρίζουμε τον αριθμό των κιόνων στις μακριές όψεις καθώς είναι άγνωστο ακόμη το συνολικό μήκος του. Το καθαρό ύψος των κιόνων ξεπερνά τα 7 μέτρα, ενώ το συνολικό ύψος του ναού έφθανε τα 14 μέτρα. Η ανασύνθεση του ναού, όπως ήδη αναφέρθηκε πραγματοποιήθηκε στον 1ο μ.Χ. αιώνα. Το ένα από τα δύο μνημεία από τα οποία μεταφέρθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη στη Θεσσαλονίκη, χρονολογείται με βάση τα στυλιστικά στοιχεία, στο τέλος του 6ου π.Χ. αιώνα. Το δεύτερο μνημείο χρονολογείται στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα.
Η αποσπασματική αποκάλυψη του αρχαϊκού της Θεσσαλονίκης, η κάλυψη σημαντικού τμήματός του από την πλατεία Αντιγονιδών και η μη απαλλοτρίωση του οικοπέδου, που καθιστούν, προς το παρόν, αδύνατη την αναστήλωσή του “in situ”, οδήγησαν το 1966 στην απόφαση τα ταυτισμένα αρχιτεκτονικά μέλη του να εκτεθούν στο αρχαιολογικό μουσείο της Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο της επανέκθεσής του, με τέτοιο τρόπο ώστε ο επισκέπτης να τα αντιλαμβάνεται με συνθήκες όσο γίνεται πιο κοντινές σε αυτές που τα αντιλαμβανόταν ο αρχαίος επισκέπτης του ναού.
Με βάση αυτό το σκεπτικό, επιχειρήθηκε, μέσα στην περιορισμένων διαστάσεων αίθουσα του μουσείου, ένα είδος μερικής αποκατάστασης του ανατολικού τμήματος ναού, το οποίο ταυτίζεται με το ανασκαμμένο τμήμα του, χρησιμοποιώντας τα αυθεντικά αρχιτεκτονικά μέλη και μικρής κλίμακας ανακατασκευές.
Αυτός ο τρόπος έκθεσης, παρόλο που αναδεικνύει ως ένα βαθμό τις αξίες του μνημείου, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να θεωρηθεί ως αναστήλωσή του, η οποία προϋποθέτει την ανάδειξη του μνημείου μέσα στο ίδιο του το περιβάλλον. Γι’ αυτό και προτάθηκε ως προσωρινή λύση, έως ότου ολοκληρωθεί η ανασκαφή του και πραγματοποιηθεί η ανάδειξη και η αναστήλωσή του “in situ”, όπως επιβάλλουν οι Διεθνείς Χάρτες για την αποκατάσταση των Μνημείων.
430194 337795952933361 1392452550 n
Προτεινόμενη λύση από το ΑΠΘ
Οι σκέψεις αυτές, σε συνδυασμό με τη μοναδικότητα του μνημείου, οδήγησαν στην πρωτοβουλία, από πλευράς Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Α.Π.Θ., να γίνει έρευνα εάν υπάρχει η δυνατότητα να ολοκληρωθεί η αποκάλυψη του ναού και να πραγματοποιηθεί η αναστήλωσή του χωρίς να θιγεί καθόλου η λειτουργία της πλατείας Αντιγονιδών.
Αποτέλεσμα αυτής της έρευνας ήταν η σχεδιαστική πρόταση, σύμφωνα με την οποία η πλατεία Αντιγονιδών διαμορφώνεται σε δύο επίπεδα, το σημερινό και το αρχαίο. Μικρό τμήμα της οδού Διοικητηρίου και της πλατείας Αντιγονιδών μπορεί να διαμορφωθεί σε αερογέφυρα για να δοθεί η δυνατότητα να παραμείνει ο ναός ορατός στο σύνολό του και να αναστηλωθεί.
Στα σόκορα των όμορων στο υπό απαλλοτρίωση οικόπεδο πολυκατοικιών μπορούν να τοποθετηθούν γιγαντοαφίσες με πληροφόρηση για το μνημείο, η ολοκλήρωση της μορφής του οποίου, εκτός από την αναστήλωση, μπορεί να επιτυγχάνεται με ολογράμματα.
Η λύση αυτή είναι άκρως ενδιαφέρουσα καθώς δίνεται η δυνατότητα στην καρδιά της ελληνιστικής, ρωμαϊκής και βυζαντινής Θεσσαλονίκης να ξεπροβάλλει αναστηλωμένος ένας αρχαϊκός ναός, του οποίου οι διαστάσεις και οι αξίες μπορούν άνετα να ανταγωνιστούν το μέγεθος και το πλήθος των σύγχρονων πολυκατοικιών.
Πώς προέκυψε το πρόβλημα της κατάχωσης.
Η αρχική απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, λίγο μετά την ανασκαφή του μνημείου, ήταν να απαλλοτριωθεί το οικόπεδο στο οποίο βρίσκεται και να προχωρήσει η ανάδειξη του ναού που χαρακτηρίστηκε σπάνιο μνημείο, με τεράστια ιστορική, αρχαιολογική και καλλιτεχνική αξία. Αργότερα η απόφαση αυτή αναθεωρήθηκε και αποφασίστηκε να διατηρηθεί στο υπόγειο της υπό ανέγερση πολυκατοικίας. Πριν από δύο χρόνια η τύχη του ναού συζητήθηκε και πάλι στο ΚΑΣ και δόθηκε θετική γνωμοδότηση για την απαλλοτρίωση του οικοπέδου, το ζήτημα όμως έκτοτε «πάγωσε».
Το θέμα της απαλλοτρίωσης, μετά από ένσταση των ιδιοκτητών του οικοπέδου, επρόκειτο να συζητηθεί στις 13/4 σε συνεδρίαση της Επιτροπής Απαλλοτριώσεων του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία όμως αναβλήθηκε ελλείψει απαρτίας για μετά τις γιορτές. Αν η απαλλοτρίωση απορριφθεί και η ένσταση γίνει δεκτή, ο ναός θα μπαζωθεί!
Η κατάσταση του Ναού σήμερα
 
Remains of the Aphrodite temple in Thessaloniki. 
 
Όταν αντίκρισα αυτήν την εικόνα, μου λύθηκαν πολλές απορίες. Αμέσως κατάλαβα πως ο εχθρός δεν βρίσκεται “εκεί έξω”. Ο εχθρός βρίσκεται εντός των πυλών εδώ και πολλά χρόνια. Κατάλαβα τον λόγο γιατί είμαστε ουραγός στην παγκόσμια εξέλιξη. Κατάλαβα γιατί δεν μας υπολογίζουν.
 
 Όταν ένα έθνος δεν σέβεται τον εαυτό του και την ιστορία του, να μην περιμένει να το σεβαστούν τα υπόλοιπα έθνη.
Αυτό που βιώνουμε, αυτό μας αξίζει λοιπόν.
Γιάννης Φαναριώτης

Αυτές οι εικόνες ντροπής, για ένα μνημείο που θα μπορούσε να είναι η Πέργαμος της Θεσσαλονίκης.

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

ΛΥΘΗΚΕ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΑΤΛΑΝΤΙΔΑΣ ..


Το μυστήριο της Ατλαντίδας δεν αποτελεί πλέον μυστήριο.  

Η ιστορία που παραθέτει ο Έλληνας φιλόσοφος Πλάτωνας —μεταφέροντας την αφήγηση των Αιγυπτίων ιερέων της Σάιδος για την Ατλαντίδα— δεν ήταν μύθος.  

Οι Αιγύπτιοι είχαν μιλήσει στον Έλληνα φιλόσοφο για την ύπαρξη ενός λαού που κατοικούσε εν μέρει (1) σε ένα «Μεγάλο Νησί», εν μέρει (2) σε μια ήπειρο και εν μέρει (3) σε μια σειρά από μικρότερα νησιά, τα οποία βρίσκονταν σε κοντινή απόσταση μεταξύ του «Μεγάλου Νησιού» και της ηπείρου. Όλα αυτά τοποθετούνταν κοντά στις «Ηράκλειες Στήλες», δηλαδή κοντά στα Στενά του Γιβραλτάρ. ... 

Χάρη στους σύγχρονους δορυφόρους, οι οποίοι έχουν τη δυνατότητα να «βλέπουν» ακόμη και κάτω από την άμμο ή τα νερά, γνωρίζουμε πλέον ότι, πριν από περισσότερα από 7.000 χρόνια, ένας τεράστιος ποταμός ξεκινούσε από την οροσειρά του Άτλαντα —ανάμεσα στο Μαρόκο και την Αλγερία— και κατέληγε στις ακτές της Μαυριτανίας.  

Ο ποταμός αυτός ήταν τόσο πλατύς και μακρύς, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια μικρή εσωτερική θάλασσα. Στην πραγματικότητα, ο ποταμός απέκοπτε ένα τμήμα των ακτών της Βόρειας Αφρικής, δημιουργώντας ένα είδος «Μεγάλου Νησιού» (το οποίο, ωστόσο, παρέμενε για ένα διάστημα συνδεδεμένο με την ηπειρωτική χώρα). Καθώς η περιοχή βρισκόταν στους πρόποδες του όρους Άτλαντα (το οποίο διατηρεί την ονομασία του μέχρι σήμερα), οι κάτοικοι ονομάστηκαν «Άτλαντες», ενώ η γη στην οποία ζούσαν έλαβε το όνομα «Ατλαντίδα». ... 

Σύμφωνα με την αφήγηση, το ηπειρωτικό τμήμα βρισκόταν απέναντι από το «Μεγάλο Νησί». Πρόκειται, επομένως, για την Ισπανία, και συγκεκριμένα για το Κάντιθ. Η περιοχή του Κάντιθ αναφέρεται ρητά από τον Πλάτωνα ως τμήμα της επικράτειας των Ατλάντων. Αρκετοί μελετητές είχαν ήδη ταυτίσει το Κάντιθ με την περιοχή «πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες», όπου κατοικούσε ο λαός που περιγράφει ο Πλάτωνας. Μάλιστα, για να φτάσει κανείς στο Κάντιθ ερχόμενος από την Ελλάδα ή την Αίγυπτο, οφείλει να διασχίσει τα Στενά του Γιβραλτάρ. ... 

Τα μικρά νησιά που εκτείνονταν από το «Μεγάλο Νησί» (δηλαδή τις ακτές της Μαυριτανίας) προς την ηπειρωτική χώρα (δηλαδή την Ισπανία) ήταν τα Κανάρια Νησιά. Πριν από την αποπαγετώνιση που ξεκίνησε περίπου πριν από 14.000 χρόνια —η οποία προκάλεσε άνοδο της στάθμης των υδάτων κατά περισσότερο από 110 μέτρα— τα νησιά αυτά ήταν πολύ περισσότερα, σχηματίζοντας ουσιαστικά μια διαδρομή από τις ακτές της Μαυριτανίας έως την Ισπανία. ... 

Αυτή η εξήγηση, ωστόσο, εγείρει ένα μεγάλο μυστήριο. Πώς είναι δυνατόν οι ιερείς της Σάιδος να γνώριζαν τη γεωγραφία της αφρικανικής ηπείρου όπως ήταν πριν από περίπου 14.000 χρόνια, πριν από την αποπαγετώνιση; Ποιος εξαφανισμένος πολιτισμός κληροδότησε αυτή τη γνώση —η οποία χάθηκε με το πέρασμα του χρόνου και την οποία γνωρίζουμε σήμερα μόνο χάρη στους δορυφόρους; ... 

Το άρθρο συνεχίζεται στο βιβλίο: HOMO RELOADED – Η κρυφή ιστορία των τελευταίων 75.000 ετών. Μπορείτε να βρείτε ένα αντίτυπο του βιβλίου σε αυτόν τον σύνδεσμο: https://www.amazon.com/dp/B0BM9RRKWW